بانک عصر جدید، یک اکوسیستم است؛ جایگاه فینتکها در معماری نوین خلق ارزش
پنجشنبه ۲۵ تیر ۱۴۰۵
نویسنده: محمد غلامی – فعال حوزه اقتصاد دیجیتال و مدیر سرمایه گذاری شرکت توسعه سریع نوآوری ستارگان
بانکداری برای دهههای متمادی بر یک الگوی نسبتاً ثابت استوار بود: بانک تقریباً تمام اجزای زنجیره ارزش خدمات مالی، از تجهیز منابع و مدیریت ریسک تا طراحی محصول، ارائه خدمت و ارتباط با مشتری را در درون سازمان خود ایجاد و مدیریت میکرد. این الگو در دورهای که مزیت رقابتی بانکها به تعداد شعب، حجم منابع و اندازه ترازنامه وابسته بود، منطقی و کارآمد به نظر میرسید.
اما اقتصاد دیجیتال قواعد رقابت را تغییر داده است. امروز مزیت رقابتی بانکها بیش از اندازه سازمان، به سرعت نوآوری، قدرت تحلیل داده، کیفیت تجربه مشتری، قابلیت اتصال به سایر بازیگران اکوسیستم نوآوری اقتصادی و توان ارائه خدمات متناسب با نیازهای متنوع مشتریان بستگی دارد. در چنین فضایی، یک بانک نمیتواند و نباید همه قابلیتهای موردنیاز آینده را بهتنهایی توسعه دهد.
بانک عصر جدید بیش از آنکه یک سازمان یکپارچه باشد، یک اکوسیستم است؛ اکوسیستمی متشکل از بانک، شرکتهای فناوری مالی، کسبوکارهای دادهمحور، ارائهدهندگان خدمات دیجیتال و پلتفرمهای غیربانکی که هرکدام بخشی از فرایند خلق ارزش را بر عهده دارند. در این معماری، مزیت رقابتی بانک نه در مالکیت انحصاری همه قابلیتها، بلکه در توانایی طراحی، مدیریت و توسعه یک اکوسیستم امن و قابلاعتماد شکل میگیرد.
فینتکها؛ مکمل بانکها، نه جایگزین آنها
فینتکها صرفاً نسخه کوچکشده بانکها یا رقبایی بیرون از نظام بانکی نیستند. آنها بازیگرانی تخصصیاند که میتوانند برخی حلقههای زنجیره ارزش خدمات مالی را سریعتر، کمهزینهتر و هوشمندتر توسعه دهند.
بانکها همچنان مزیتهای بنیادین خود را در حوزههایی مانند تجهیز منابع، مدیریت اعتماد عمومی، انطباق با مقررات، مدیریت ریسک، نگهداری حسابها، تسویه و تضمین پایداری عملیات حفظ خواهند کرد. در مقابل، فینتکها میتوانند در حوزههایی که به نوآوری سریع، تحلیل داده، طراحی تجربه مشتری و فناوریهای جدید نیاز دارند، نقش مؤثری ایفا کنند.
همکاری با فینتکها به بانک امکان میدهد بهجای صرف منابع گسترده برای توسعه همه خدمات در داخل سازمان، از ظرفیت بازیگران تخصصی استفاده کند، زمان عرضه محصول را کاهش دهد و خدمات خود را متناسب با تحولات بازار توسعه دهد.
حوزههای ارزشآفرینی فینتک برای بانکها
در زیستبوم فینتک کشور، حوزههای متعددی وجود دارند که میتوانند مستقیماً به افزایش درآمد، کاهش هزینه، کنترل ریسک و توسعه بازار بانکها کمک کنند.
یکی از مهمترین این حوزهها، اعتبارسنجی مبتنی بر داده است. استفاده از دادههای تراکنشی، رفتار پرداخت، جریان درآمد، اطلاعات مالیاتی و سایر دادههای مجاز میتواند دقت ارزیابی مشتریان را افزایش دهد. این قابلیت به بانک کمک میکند متقاضیان را بهتر تفکیک کند، قیمتگذاری اعتباری دقیقتری داشته باشد و ضمن کنترل نرخ نکول، دامنه مشتریان اعتباری خود را توسعه دهد.
اعتباردهی دیجیتال و خرید اعتباری یا BNPL نیز از حوزههای مهم همکاری است. فینتکها میتوانند فرایند درخواست، اعتبارسنجی، تخصیص اعتبار، خرید و بازپرداخت را ساده و دیجیتال کنند. برای بانک، چنین همکاریهایی به معنای افزایش مصرف خطوط اعتباری، جذب مشتریان جدید، افزایش تعداد تراکنشها و دسترسی به دادههای واقعی رفتار خرید و بازپرداخت مشتریان است.
حوزه دیگر، توثیق و مدیریت دیجیتال وثایق است. یکی از موانع اصلی توسعه اعتبار در نظام بانکی، دشواری شناسایی، ارزشگذاری، ثبت و آزادسازی وثایق است. راهکارهای فناورانه میتوانند به توثیق انواع داراییهای منقول و غیرمنقول، سهام، واحدهای سرمایهگذاری، مطالبات، فاکتورها و سایر داراییهای قابل پذیرش کمک کنند. این موضوع ضمن کاهش زمان و هزینه فرایند، میتواند دامنه داراییهای قابل توثیق را افزایش داده و دسترسی مشتریان به اعتبار را تسهیل کند.
تأمین مالی زنجیره تأمین نیز از ظرفیتهای مهم فینتک است. اتصال بانک به خریداران، فروشندگان، تأمینکنندگان و توزیعکنندگان یک زنجیره، امکان تأمین مالی مبتنی بر فاکتور، سفارش خرید، مطالبات و جریان واقعی کالا را فراهم میکند. بانک از این طریق میتواند بهجای اعتباردهی صرفاً مبتنی بر وثیقه، بخشی از تسهیلات را بر اساس جریان تجاری و دادههای واقعی زنجیره تخصیص دهد.
در حوزه بانکداری باز و ارائه خدمات مبتنی برAPI، فینتکها میتوانند خدمات بانکی را در بستر کسبوکارهای دیگر در دسترس قرار دهند. احراز هویت، پرداخت، انتقال وجه، استعلام، افتتاح حساب، مدیریت موجودی و ارائه اعتبار میتواند در پلتفرمهای تجاری، گردشگری، مسکن، خودرو، سلامت، بیمه و تجارت الکترونیکی تعبیه شود. این مدل، کانالهای توزیع بانک را گسترش میدهد و خدمات مالی را در لحظه نیاز مشتری ارائه میکند.
مدیریت مالی شخصی و مدیریت مالی کسبوکارهای کوچک نیز میتواند رابطه بانک با مشتری را عمیقتر کند. ابزارهای تحلیل هزینه، بودجهبندی، پیشبینی جریان نقدی، مدیریت بدهی، مدیریت مالیات و ارائه پیشنهادهای مالی شخصیسازیشده، بانک را از ارائهدهنده حساب و تراکنش به شریک مالی مشتری تبدیل میکنند.
راهکارهای احراز هویت دیجیتال، کشف تقلب، مبارزه با پولشویی و پایش هوشمند تراکنشها نیز میتوانند هزینههای عملیاتی و ریسک بانک را کاهش دهند. استفاده از تحلیل داده و هوش مصنوعی در این حوزهها، ضمن بهبود امنیت، امکان شناسایی سریعتر رفتارهای غیرعادی و کاهش بررسیهای دستی را فراهم میکند.
همچنین حوزههایی مانند تأمین مالی جمعی، پرداختهای نوین، خدمات مالی تعبیهشده، مدیریت هوشمند جریان نقدینگی، سرمایهگذاری دیجیتال، فناوریهای بیمهای و توکنایزکردن داراییها میتوانند به توسعه محصولات و بازارهای جدید برای بانکها منجر شوند.
توسعه بازار و شخصیسازی خدمات
یکی از مهمترین ارزشهای فینتک، گسترش مرزهای بازار خدمات مالی است. کسبوکارهای کوچک، فریلنسرها، فعالان اقتصاد پلتفرمی، فروشندگان خرد، نسل جوان و مشتریان مناطق کمتر برخوردار، در بسیاری موارد به خدمات متناسب با نیاز خود دسترسی ندارند.
فینتکها با کاهش هزینه ارائه خدمات، حذف محدودیتهای جغرافیایی و سادهسازی فرایندها میتوانند این گروهها را به بازار مالی متصل کنند. در نتیجه، همکاری بانک و فینتک تنها به جابهجایی سهم بازیگران در یک بازار ثابت منجر نمیشود، بلکه میتواند اندازه بازار خدمات مالی را نیز افزایش دهد.
فینتکها همچنین با استفاده از داده و هوش مصنوعی، امکان عبور از محصولات یکسان و عمومی به خدمات شخصیسازیشده را فراهم میکنند. اعتبار، نرخ، سقف تسهیلات، شیوه بازپرداخت و پیشنهادهای مالی میتوانند متناسب با درآمد، رفتار مصرف، جریان نقدی و میزان ریسک هر مشتری طراحی شوند.
تجربه کشورهای موفق
تجربه بریتانیا نشان میدهد که توسعه فینتک زمانی شتاب میگیرد که بانکها از طریق استانداردهای مشترک، APIهای امن و سازوکارهای روشن رضایت مشتری، امکان ارائه خدمات توسط بازیگران دارای مجوز را فراهم کنند. در این مدل، بانک مسئول زیرساخت، امنیت، نگهداری حساب و انطباق با مقررات باقی میماند و فینتکها خدماتی مانند مدیریت مالی، پرداخت مستقیم، مقایسه محصولات و ابزارهای مالی کسبوکارهای کوچک را توسعه میدهند.
هند و سنگاپور نیز با ایجاد زیرساختهای مشترک پرداخت، هویت دیجیتال، تبادل داده و محیطهای آزمون تنظیمگری، زمینه مشارکت بانکها و فینتکها را فراهم کردهاند. درس مشترک این کشورها آن است که موفقیت فینتک تنها از افزایش تعداد استارتاپها حاصل نمیشود؛ بلکه به زیرساخت مشترک، استانداردهای فنی، مقررات روشن، دسترسی کنترلشده به داده و تعریف دقیق مسئولیت بانک، فینتک و نهاد ناظر نیاز دارد.
بانکداری پلتفرمی؛ معماری آینده
در بانکداری پلتفرمی، بانک صرفاً ارائهدهنده مجموعهای از محصولات نیست؛ بلکه بستری ایجاد میکند که بازیگران مختلف بتوانند بر روی آن خدمات جدید خلق کنند. در چنین معماریای، APIها زبان مشترک اکوسیستم مالی هستند.
هرچه زیرساخت بانک استانداردتر، امنتر و قابل اتصالتر باشد، امکان جذب نوآوریهای بیرونی افزایش مییابد. نتیجه این رویکرد میتواند کاهش هزینه توسعه محصول، افزایش سرعت نوآوری، ایجاد درآمدهای جدید و بهبود تجربه مشتری باشد.
البته بانکداری پلتفرمی به معنای دسترسی بدون ضابطه به اطلاعات و زیرساخت بانک نیست. حفاظت از حریم خصوصی، امنیت سایبری، مدیریت رضایت مشتری، نظارت بر ارائهدهندگان ثالث و تعیین مسئولیت در برابر خطا و تقلب، باید جزء جداییناپذیر این معماری باشد.
تحول بانکداری بیش از آنکه صرفاً فناورانه باشد، تحولی در منطق خلق ارزش است. در این منطق جدید، موفقیت بانک از توسعه همه قابلیتها در داخل سازمان حاصل نمیشود؛ بلکه به توانایی آن در شناسایی، اتصال و مدیریت بهترین ظرفیتهای موجود در اکوسیستم بستگی دارد.
فینتکها میتوانند در حوزههایی مانند اعتبارسنجی دادهمحور، BNPL، توثیق داراییها، تأمین مالی زنجیره تأمین، بانکداری باز، مدیریت مالی، احراز هویت دیجیتال و کشف تقلب، به افزایش درآمد، کاهش ریسک، توسعه بازار و بهبود تجربه مشتری بانک کمک کنند.
بانک عصر جدید، بانکی نیست که همهچیز را خود تولید کند؛ بانکی است که قابلیتهای بنیادین خود را حفظ میکند، ظرفیت نوآوری بازار را به خدمت میگیرد و از طریق یک اکوسیستم امن و منسجم، ارزش بیشتری برای مشتری، سهامدار و اقتصاد ایجاد میکند.