فین‌تک‌ها و آینده‌ی بانکداری خرد در ایران؛ نقش کلیدی سرویس‌های BNPL

 فرشید عفتی

در سال‌های اخیر، صنعت بانکداری خرد در ایران شاهد یکی از بزرگ‌ترین تحولات خود بوده است. تحولاتی که نه از درون سیستم بانکی، بلکه از بیرون آن و با ظهور فین‌تک‌ها (FinTechs) آغاز شد. این شرکت‌های نوآور با ترکیب فناوری و خدمات مالی، سبک جدیدی از تجربه بانکی را برای مشتریان خلق کرده‌اند. یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های این تغییر، سرویس‌های «خرید الآن، پرداخت بعدا» یا BNPL (Buy Now, Pay Later) است که به‌سرعت در حال رشد و محبوبیت میان کاربران ایرانی است.

ین‌تک‌ها؛ تسهیل‌گران تحول دیجیتال بانکی

بانکداری خرد، یعنی ارائه‌ی خدمات مالی مستقیم به مشتریان فردی، سال‌ها به‌صورت سنتی و از طریق شعب اداره می‌شد. اما فین‌تک‌ها با ارائه‌ی راه‌حل‌های دیجیتال، این الگو را دگرگون کردند. از اپلیکیشن‌های پرداخت و کیف‌پول‌های موبایلی گرفته تا پلتفرم‌های وام‌دهی و سرمایه‌گذاری آنلاین، همه و همه تجربه‌ی مشتریان را متحول ساخته‌اند.

فین‌تک‌ها نه‌تنها باعث افزایش سرعت و سهولت در خدمات مالی شدند، بلکه بانک‌ها را وادار کردند تا رویکرد خود را به سمت بانکداری دیجیتال، داده‌محور و کاربرمحور تغییر دهند. در واقع، رقابت فین‌تک‌ها باعث شد بانک‌ها نیز در ارائه‌ی خدمات نوآورانه شتاب بگیرند.

BNPL؛ نسل جدید اعتبار خرد

یکی از جذاب‌ترین محصولات فین‌تکی در حوزه بانکداری خرد، BNPL است. در این مدل، مشتری می‌تواند کالا یا خدمات مورد نظر خود را بدون نیاز به کارت اعتباری یا ضامن خریداری کند و مبلغ آن را در چند قسط کوتاه‌مدت بپردازد.

در ظاهر، BNPL نوعی تسهیلات خرد است؛ اما در عمل، یک تحول بزرگ در تجربه اعتباردهی و مصرف به شمار می‌رود. برخلاف وام‌های سنتی که فرآیند ارزیابی و پرداخت آن طولانی و پرمدرک است، سرویس‌های BNPL بر پایه‌ی تحلیل داده، امتیازدهی هوشمند و اتصال مستقیم با فروشگاه‌ها عمل می‌کنند. این یعنی فرآیند اعتباردهی در چند ثانیه انجام می‌شود، نه چند روز.

تأثیر BNPL بر بانکداری خرد ایران

در ایران، رشد پلتفرم‌های BNPL به‌ویژه در حوزه‌های خرید آنلاین و خرده‌فروشی دیجیتال قابل‌توجه بوده است. شرکت‌هایی مانند «همپا»، «ازکی وام»، «لندو»، «تارا» و چند استارتاپ دیگر، نمونه‌هایی از اجرای مدل BNPL با همکاری بانک‌ها یا نهادهای مالی هستند.

تأثیر این پلتفرم‌ها را می‌توان در چند محور بررسی کرد:

1. گسترش دسترسی به اعتبار BNPL: امکان استفاده از اعتبار خرد را برای قشر وسیع‌تری از جامعه فراهم می‌کند، حتی برای کسانی که سابقه بانکی یا ضمانت سنتی ندارند.
2. افزایش فروش و تحرک اقتصادی: همکاری فروشگاه‌ها با پلتفرم‌های BNPL باعث رشد فروش و افزایش قدرت خرید مشتریان می‌شود.
3. تحول در مدل اعتبارسنجی: فین‌تک‌ها با استفاده از هوش مصنوعی و داده‌های رفتاری، روش‌های اعتبارسنجی جدیدی ارائه داده‌اند که دقت بیشتری نسبت به مدل‌های سنتی دارد.

مسیر آینده

با توجه به جدید بودن این خدمت در ایران و دنیا، آینده رو به رشدی برای این خدمت قابل تصور است. مطابق آمارهای ارائه شده در ایران در سال 1403 حدود 77 همت تسهیلات آنلاین از طریق لندتک‌ها اعطا شده است که با توجه به حجم تسهیلات اعطایی بانک‌ها می‌توان گفت حدود یک درصد از تسهیلات شبکه بانکی از طریق لندتک‌ها پرداخت شده است. طبق گزارشی از  International Finance Corporation (IFC)، در دنیا نسبت تسهیلات آنلاین بطور متوسط حدود 5 تا 10 درصد از کل پرتفوی تسهیلات بانک‌ها را تشکیل می‌دهد.

در آینده نزدیک، انتظار می‌رود بانک‌ها با درک اهمیت BNPL، نقش فعال‌تری در طراحی مدل‌های همکاری با فین‌تک‌ها ایفا کنند. ترکیب توان مالی بانک‌ها با چابکی و نوآوری فین‌تک‌ها می‌تواند منجر به شکل‌گیری نسل جدیدی از خدمات اعتبار خرد در ایران شود؛ خدماتی که در آن، تجربه‌ی کاربر، سرعت، و اعتماد سه ضلع اصلی موفقیت خواهند بود.

چالش‌های مربوطه

با وجود فرصت‌های زیاد، چالش‌هایی نیز در مسیر توسعه BNPL در ایران وجود دارد. نبود چارچوب مقرراتی شفاف، ریسک نکول پرداخت‌ها، و نیاز به دسترسی به داده‌های معتبر بانکی از جمله دغدغه‌های جدی است. همچنین، هماهنگی میان بانک‌ها، شرکت‌های فین‌تک و نهادهای نظارتی (نظیر بانک مرکزی و شاپرک) برای رشد پایدار این خدمات ضروری است.

جمع‌بندی

فین‌تک‌ها، و به‌ویژه سرویس‌های BNPL، در حال بازتعریف مفهوم بانکداری خرد هستند. این تحول صرفاً فنی نیست، بلکه فرهنگی و رفتاری نیز هست. مشتری امروز دیگر صرفاً به دنبال خدمات بانکی نیست؛ او به دنبال تجربه‌ای ساده، سریع و قابل اعتماد از مدیریت مالی است. بانک‌هایی که این تغییر را درک کنند و به‌جای مقاومت، با فین‌تک‌ها هم‌افزا شوند، آینده‌ی روشنی در انتظارشان خواهد بود.