نقش ارز دیجیتال بانک مرکزی در مدیریت بحران
پنجشنبه ۱۰ مهر ۱۴۰۴
امیرمهدی خسروانی
مدیریت بحران و رسیدگی به بحران به عنوان یک موضوع تعیینکننده در دیجیتالی شدن مالی ظهور کرده است. اختلالات جهانی - به ویژه همهگیری کووید-۱۹ و افزایش فجایع طبیعی ناشی از تغییرات اقلیمی - نشان داده است که اقتصادها در مواقع ضروری و بحرانی به کانالهای پرداخت و اعتباری نیاز دارند که حتی در صورت از کار افتادن زیرساختهای متعارف، بتوانند به کار خود ادامه دهند. ادغام چارچوبهای ارز دیجیتال آفلاین، به ویژه در معماری در حال تکامل ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC)، به طور فزایندهای به عنوان یک حفاظ عملی برای حفظ نقدینگی و اعتماد عمومی در طول شوکهای سیستمی شناخته میشود.
شواهدی از بحرانهای واقعی
همهگیری کووید-19 (2020-2023)
مطالعات تجربی به طور مداوم همهگیری کووید-19 را به عنوان جامعترین آزمون استرس جهانی برای سیستمهای مالی در عصر دیجیتال معرفی میکنند.
در موزامبیک، ناتون و بردی (2022) اعلام کردند که خدمات مالی دیجیتال در زمانی که قرنطینه ناشی عملیات بانکی حضوری را فلج کرده بود، تداوم عملیاتی خود را حفظ کردند. دیجیتالی شدن طرحهای بیمه خرد، با گنجاندن چارچوبهای مشخص و حساس به جنسیت، نوسانات درآمد را کاهش داده و شیوه پسانداز را در بین زنان در جوامع کمدرآمد تشویق کرد.
بحرانهای اقلیمی و زیستمحیطی
بحرانهای زیستمحیطی معمولاً نخستین و ملموسترین آزمون برای سامانههای مالیاند. بلایایی چون سیل یا زلزله نه تنها باعث می شود که زیرساخت های فیزیکی را از بین بروند بلکه مسیرهای پرداخت و اعتبار را نیز مختل میکنند.
Financial Sustainability in Emerging Markets (2023) نشان میدهد که قطع دسترسی به خدمات مالی هرچقدر هم که کوتاهمدت باشد، میتواند بلافاصله فقر و ناپایداری اقتصادی را افزایش دهد. در چنین شرایطی، دسترسی اضطراری به منابع مالی یکی از مهمترین و حساس ترین عوامل برای جامعه خواهد بود.
آن طور که EBSCO (2025) بیان کرده، مردم در دورههای قطعی برق و اینترنت با استفاده از توکنهای دیجیتال محلی توانستند بین هم به مبادله داخلی ادامه دهند. Qi، Li و Sun (2023) نشان میدهد که وامدهی فینتک توانسته است پس از بلایای طبیعی، کسبوکارهای خرد را زنده نگه دارد و شکاف اعتباری ناشی از توقف بانکها را پر کند.
تهدیدات سایبری و سیستمی
در دوران کنونی بخصوص در ایران، مفهوم بحران فقط به رویدادهای اقتصادی یا طبیعی محدود نمیشود، بلکه شامل حملات و تهدیدات سایبری برنامه ریزی شده نیز هست.
Digital Resilience and Financial Stability (2024) به صراحت بیان میکند که ابهامات الگوریتمی، تمرکز دادهها، و وابستگی به پلتفرم را مصادیق بارز آسیب پذیری برای اقتصادهای در حال توسعه هستند.
پروژهی «گَرودا» (Project Garuda) که توسط بانک گارودا اندونزی بهعنوان یک طرح اولیه و پایلوت برای ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) آن کشور اجرا شده است، با بهکارگیری سازوکار اعتبارسنجی توزیعشده میان گرههای مختلف شبکه، تلاش میکند احتمال بروز خطای زنجیرهای یا «سقوط همزمان سامانهها» را در صورت از کار افتادن سرورهای مرکزی یا اختلال در شبکههای طرفسوم کاهش دهد.
ازاینرو، افزودن لایهی تراکنشِ آفلاین نه یک ایدهی فرضی بلکه مدلی پیشنهادی و آزمودهشده در نسخههای آزمایشی CBDC است، که برای حفظ پرداختهای اصلی در طول قطعیها آزمایش شده است.
پژوهش های حاضر نشان میدهند که فناوریهای دیجیتال و ابزارهای فینتک با اتکا به حاکمیت مقرراتی منسجم و نظارت اخلاقی کارآمد، توانایی دارند که در شرایط همهگیری ویروسی، بلایای طبیعی یا بحرانهای ناشی از حملات سایبری، جریان نقدینگی را حفظ یا بهسرعت مشابه با بازگشت یک فنر به حالت اولیه بازگردانند.
ازاینرو، تلفیق چارچوب ارز دیجیتال بانک مرکزی با قابلیت آفلاین نه فقط یک نوآوری فناورانه، بلکه نهادینهسازی مکانیزمهای تابآوریِ آزمودهشده در عمل می تواند باشد—مکانیزمهایی که شمول مالی، تمامیت داده، اعتبارسنجی تکرارپذیر و شفافیت پایدار را تضمین میکنند. این ویژگیها در کنار هم پایهی یک نظام پولی دیجیتالِ باثبات و متکی به ارز اصلی یک کشور، فراگیر برای همه اقشار و مقاوم در برابر بحرانهای آینده را شکل میدهند.