امور مالی تعبیهشده: فرصت نو در صنعت بانکداری
پنجشنبه ۳ مهر ۱۴۰۴
امیرمهدی خسروانی 
مینا اخوان
مقدمه
کسبوکارهای امروزی الزاماً در تعامل مستقیم با نظام بانکی سنتی نیستند. بسیاری از آنها با تکیه بر پلتفرمهای تجارت الکترونیک اختصاصی، کنترل کاملتری بر عملیات مالی و حسابداری خود دارند. آنچه این روند را از تجربههای گذشته متمایز میکند، ادغام مستقیم خدمات مالی در فضای غیرمالی است؛ فرآیندی که از آن با عنوان امور مالی تعبیهشده (Embedded Finance) یاد میشود.
بهزبان ساده، امور مالی تعبیهشده زمانی شکل میگیرد که خدماتی مانند وام، بیمه، کارت اعتباری، یا ابزارهای پسانداز در بستری غیرمالی _ مثلاً فروشگاه اینترنتی یا اپلیکیشن خدماتی _ گنجانده شوند. این رویکرد اکنون به یکی از بزرگترین تحولات صنعت مالی در جهان تبدیل شده است.
مفهوم و اهمیت امور مالی تعبیهشده
ایدهی ادغام خدمات مالی در بسترهای غیرمالی تازه نیست، اما در سالهای اخیر اهمیت ویژهای یافته است. بهعنوان نمونه، کاربر هنگام خرید آنلاین، پرداخت خود را مستقیماً در همان سایت انجام میدهد، بیآنکه لازم باشد وارد محیط بانک شود. این همان نقطهای است که مفهوم «تعبیه مالی» خود را نشان میدهد.
طبق برآورد مؤسسه مکینزی، درآمد حاصل از امور مالی تعبیهشده در بازار ایالات متحده در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۵ میلیارد دلار بوده و انتظار میرود در سالهای پیشرو بیش از دو برابر گردد. این بازار عظیم، چشماندازی چند تریلیون دلاری برای بانکها، فینتکها، و ارائهدهندگان فناوری رقم میزند، هرچند هنوز بسیاری نمیدانند دقیقاً چگونه باید در آن مشارکت کنند.
پیشبینیها نشان میدهد ارزش جهانی این صنعت تا سال ۲۰۳۰ میتواند به حدود ۷.۲ تریلیون دلار برسد، رقمی معادل مجموع ارزش بانکهای بزرگ، شرکتهای بیمه و استارتآپهای فینتکی.
بانک بهعنوان پلتفرم؛ مسیر تحول مدلهای کسبوکار
ظهور مفهوم «بانک بهعنوان پلتفرم» (Bank-as-a-Platform) مدل سنتی بانکداری را دگرگون کرده است. این تحول با تمرکز بر همکاری میان بانکها، فینتکها و شرکتهای فناوری باعث میشود هر پلتفرم به یک فروشگاه جامع خدمات مالی و غیرمالی تبدیل شود؛ جایی که کاربران در حین انجام کارهای روزمره، خدمات مالی مورد نیازشان را نیز دریافت میکنند.
پژوهشها و یافتههای علمی درباره امور مالی تعبیهشده
بررسیها نشان میدهد پژوهشهای دانشگاهی درباره امور مالی تعبیهشده هنوز محدودند و بیشتر مطالعات در این حوزه توسط شرکتهای مشاوره مدیریتی مانند PwC، Bain & Partners و مراکز پژوهشی بانکها انجام شده است.
هانسن و کوتینگ (2022) معتقدند که «بانکداری باز» نقطه آغاز واقعی این پدیده بوده است. آنها در مورد دویچه بانک نشان دادند که چگونه ادغام خدمات پرداخت، مالی و شرکای غیرمالی در یک API واحد میتواند موفقیتآمیز باشد.
در گزارش مرکز کسبوکار IBM (2023) حدود ۲۰ درصد مدیران ارشد بانکی گفتهاند که امور مالی تعبیهشده بخشی از استراتژی سطح بالای سازمانی آنهاست. در این مطالعه تأکید میشود که برای مشاهدهی اثرات عینی اجرای استراتژیهای مالی تعبیهشده در بانکها، دستکم شش سال زمان مورد نیاز است.
تبول و آناستاسیو (2020) نیز این مفهوم را به دو دستهی «ارائهدهنده» و «شریک مالی تعبیهشده» تقسیم کردهاند و تأکید دارند موفقیت هر پلتفرم منوط به همکاری میان این دو گروه است.
طبق گزارش دیلروم (2022)، حدود ۵۰ درصد از بازار امور مالی تعبیهشده تا سال ۲۰۳۰ به تجارت الکترونیک و خردهفروشی اختصاص خواهد داشت (ارزش حدود ۳.۵ تریلیون دلار). صنایع دیگری همچون املاک، رسانه، گردشگری و داروسازی مجموعاً حدود ۱.۷ تریلیون دلار سهم خواهند داشت. همچنین مراقبتهای درمانی، آموزش و فناوری تحصیل (EdTech) و صنعت مخابرات بهترتیب ۱.۲، ۰.۵ و ۰.۴ تریلیون دلار درآمد خواهند داشت.
گزارش IBM علاوه بر این، افزایش وفاداری مشتری، ایجاد جریانهای درآمدی تازه و جذب مشتریان جدید را مهمترین مزایای بانکها در بهرهگیری از راهکارهای مالی تعبیهشده میداند.
اوزیلی (2022) سهم «بانکداری باز» را حیاتی میداند، چراکه این زیرساخت امکان ارائه سریع و منعطف خدمات مالی به مشتریان هدف را بدون موانع اداری سنتی فراهم میکند.
به باور اولینز (2021) نیز، امور مالی تعبیهشده ابزار رشد و توانمندسازی کسبوکارهای کوچک است، زیرا به آنها کمک میکند تا منابع مالی، ساختار ترازنامه و گردش سرمایهشان را مؤثرتر مدیریت کنند.
ظهور و گسترش نسل دیجیتال امور مالی تعبیهشده
در دهههای گذشته انواعی از خدمات مالی در محیطهای غیرمالی ارائه میشدند. مانند کارتهای اعتباری اختصاصی فروشگاهها یا وام خودرو در نمایشگاهها _ اما نسل نوین امور مالی تعبیهشده با ادغام در رابطهای دیجیتال روزمره معنای تازهای یافته است.
امروز خدمات بانکی در اپلیکیشنهای پرداخت، کیفپولهای دیجیتال، نرمافزارهای حسابداری، فروشگاههای اینترنتی و حتی پلتفرمهای مدیریت نیروی کار حضور دارند. کاربر در همان جریان خرید، حسابداری یا سفارش خدمات، بدون مراجعه به بانک، تراکنش و حتی تأمین مالی انجام میدهد.
با گسترش تحلیل داده و ارزیابی ریسک لحظهای، تنوع این خدمات افزایش خواهد یافت، هرچند محصولاتی که نیازمند بررسی موردبهمورد یا مجوزهای طولانیمدت هستند (مثل تأمین مالی املاک)، با سرعت کمتری دیجیتالی میشوند. با این حال، مکینزی تخمین میزند که تا ۵۰٪ از درآمد بانکها در آینده میتواند از کانال خدمات مالی تعبیهشده حاصل شود.
نمونههای موفق جهانی
بخش عمدهای از نوآوریهای این حوزه در شرق آسیا شکل گرفته است. دو ابرپلتفرم ویچت (WeChat) و علیپی (Alipay) از پیشگامان این تحولاند.
ویچت با ترکیب خدمات پیامرسانی و پرداخت، تجربهای یکپارچه برای انجام پرداخت قبض، رزرو حملونقل و خرید فروشگاهی ایجاد کرده است. علیپی نیز از طریق شرکت مادر خود آنت فایننشیال (Ant Financial)، خدماتی چون امتیاز اعتباری، بیمه و وامهای خرد را به میلیونها کاربر ارائه میدهد.
این نمونهها نشان میدهند که کاربران به سرعت به سادهسازی و ادغام خدمات مالی در بسترهای روزمره خود عادت کردهاند. در نتیجه، بانکهای سنتی برای رقابت ناگزیرند ساختار خود را بازتعریف کرده و با فینتکها و غولهای فناوری هممسیر شوند.
جمعبندی
امور مالی تعبیهشده تنها یک روند فناورانه نیست، بلکه بازتعریف کل چرخه عرضه خدمات مالی است. آینده بانکداری در گرو توانایی ادغام با اکوسیستمهای غیرمالی است — جایی که سرویسهای مالی به بخشی از تجربه طبیعی کاربر تبدیل میشوند.
بانکهایی که بتوانند این تحول را زودتر از دیگران درک و اجرا کنند، بدون تردید در صدر رقابت دیجیتال خواهند ایستاد.
منابع
- Hensen, J. & Kootting, B. (2022). From open banking to embedded finance: the essential factors for a successful digital transformation. Journal of Digital Banking, 6(4), 308–318
- Teboul, L. & Anastasiou, A. (2020). The embedded finance journey: innovation that differentiates the customer experience. Goldman Sachs Transaction Banking White Paper
- Olins, J. (2021). How are small businesses using embedded finance? Business Cloud Media Blog
- Dealroom (2022). The rise of embedded finance. Dealroom Blog
- Dressen, A. et al. (2022). Embedded finance: Who will lead the next payments revolution? McKinsey & Company
- Ozili, P. (2022). Embedded finance: assessing the benefits, use case, challenges and interest over time. Journal of Internet and Digital Economics, 2(2), 108–123
- IBM Institute for Business Value (2022). Embedded Finance: Creating the everywhere, everyday bank. IBM Leadership Thought Leadership Report. https://www.ibm.com/thought-leadership/institute-business-value/en-us/report/embedded-finance